Probiotyki zna chyba większość z nas. W ostatnich latach probiotykoterapia stała się przedmiotem zainteresowania wielu osób, które chcą zadbać o swoje zdrowie. Liczne badania omawiające skuteczność kliniczną i bezpieczeństwo stosowania, konferencje naukowe poświęcone probiotykom są potwierdzeniem ich znaczenia we współczesnej profilaktyce zdrowotnej, a także w wielu schorzeniach i dolegliwościach.
Rola probiotyków w organizmie
Omawiając znaczenie probiotyków w organizmie należy wspomnieć o mikrobiomie. Mikrobiom to ogół wszystkich mikroorganizmów, które zasiedlają ludzki organizm. Masa mikrobiomu stanowi około 2% masy naszego ciała, czyli przykładowo przy masie ciała 70kg – 1,4kg to masa wszystkich drobnoustrojów. Największa część mikrobiomu znajduje się w układzie pokarmowym i wpływa nie tylko na ten układ, ale i wiele elementów ważnych w fizjologii człowieka, a także podatność na choroby i na choroby już istniejące. W ciągu życia stan mikrobiomu ulega zmianie i często dochodzi do zaburzenia jego składu, co ma swoje konsekwencje zdrowotne, najczęściej o charakterze negatywnym.
Termin “probiotyk” oznacza drobnoustroje, które podaje się w odpowiednich ilościach, aby wywołać korzystny efekt zdrowotny wpływając na mikrobiom (1). Mechanizmy działania probiotyków zostały podzielone na trzy kategorie: powszechnie występujące, częste i rzadkie mechanizmy.
Do powszechnie występujących mechanizmów zaliczamy:
- ochrona przed kolonizacją np. w miejscach, gdzie nie powinny znaleźć się konkretne drobnoustroje,
- wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych,
- wpływ na pasaż jelitowy, czyli przesuwanie się treści pokarmowej w układzie pokarmowym,
- stabilizacja/normalizacja mikrobioty,
- przyspieszenie wymiany enterocytów odpowiedzialnych za wchłanianie składników pokarmowych,
- konkurencja z patogenami w celu blokowania ich rozwoju.
Częste mechanizmy obejmują:
- wytwarzanie witamin, np. witaminy K, biotyny,
- bezpośredni antagonizm, czyli sytuacja mająca na celu zahamować wzrost i rozwój danych drobnoustrojów,
- stabilizacja bariery jelitowej w celu zmniejszenia ryzyka rozwoju stanu zapalnego i endotoksemii, czyli zatrucia organizmu antygenami i substancjami pochodzenia bakteryjnego (2),
- metabolizm soli kwasów żółciowych,
- wspomaganie wydzielanie enzymów w procesie trawienia,
- neutralizacja karcynogenów, czyli czynników przyczyniających się do rozwoju chorób nowotworowych.
Rzadkie mechanizmy są przypisywane poszczególnym szczepom probiotycznym i należą do nich:
- modulacja odpowiedzi immunologicznej, czyli pomoc w wytworzeniu mechanizmu obronnego przed patogenem,
- wytwarzanie specyficznych substancji bioaktywnych; działanie endokrynne i neurogenne (3).
Wszystkie te mechanizmy sprawiają, że probiotyki pełnią wiele istotnych funkcji w wielu miejscach organizmu. Poprzez złożone mechanizmy wpływają na organizm nawet na poziomie molekularnym, czyli na najmniejsze cząsteczki organizmu (4). Konkurują z niebezpiecznymi drobnoustrojami znajdującymi się w przewodzie pokarmowym, zmniejszają ryzyko wystąpienia chorób wywołanych przez niepożądane organizmy i toksyny. Probiotyki regulują immunologiczną (odpornościową) funkcję, co wzmacnia ich reakcje na niebezpieczne mikroorganizmy. Dzięki temu mają zdolność do zmniejszania stanu zapalnego. Co więcej, promują właściwe środowisko znajdujące się w przewodzie pokarmowym, które jest naturalną barierą przed drobnoustrojami i chemikaliami (5). Działanie preparatów probiotycznych można skrócić do jednego zdania – poprzez podanie preparatu komórki bakteryjne w jelicie namnażają się i jednocześnie dochodzi do zmniejszenia ilości niepożądanych mikroorganizmów i w ten sposób mikroflora jelitowa ma szansę wrócić do homeostazy, czyli prawidłowego stanu.
Jaki probiotyk będzie najlepszy?
Istotną rzeczą jest fakt, że nie każdy preparat probiotyczny jest wart zakupu. Cechy, jakimi musi charakteryzować się dobry probiotyk są następujące:
- pochodzenie z mikrobiomu człowieka, czyli ich obecność znajdziemy m.in. w jelitach,
- prawidłowe nazewnictwo szczepu probiotycznego umieszczone na opakowaniu,
- nie wykazują działania patogennego, inwazyjnego i kancerogennego,
- wywołują korzystny wpływ na organizm człowieka potwierdzony w prawidłowo przeprowadzonych badaniach klinicznych,
- minimalna zawartość bakterii w dawce probiotyku musi wynieść min. 10^9 jtk/g preparaty w przypadku preparatów probiotycznych oraz 250-500mg w przypadku niepatogennych drożdży probiotycznych,
- zdolność do przetrwania w warunkach panujących w ludzkim organizmie (niskie pH żołądka, sole kwasów żółciowych) i najczęściej uzyskuje się to poprzez m.in. mikroenkapsulację, czyli umieszczenie probiotyku w specjalnej kapsułce z otoczką, która zwiększa stabilność w czasie transportu i magazynowania oraz chroni drobnoustroje probiotyczne przed destrukcyjnym działaniem kwasu żołądkowego, żółci i enzymów trawiennych lub poprzez tradycyjną metodę umieszczania preparatów probiotycznych,
- zachowują swoje cechy we względnie długim okresie przechowywania,
- mają zdolność do produkcji substancji o działaniu przeciwdrobnoustrojowym (w tym kwasów organicznych, nadtlenku wodoru oraz bakteriocyn),
- konkurują o receptory z komórkami drobnoustrojów patogennych takich jak np. Escherichia coli i Salmonella typhimurium,
- obejmuje jeden lub kilka z ww. mechanizmów działania probiotyków,
- spełnia kryteria GRAS (Generally Recognized as Safe), czyli preparat musi być generalnie uważany za bezpieczny,
- jest preparatem jednoszczepowym lub wieloszczepowym.
Spośród dostępnych preparatów probiotycznych w Polsce znajdziemy bakterie z rodzaju Lactobacillus, Bifidobacterium, Lactococcus i Streptococcus oraz drożdże Saccharomyces boulardii. Większość preparatów zarejestrowano jako suplementy lub dietetyczne środki spożywczego specjalnego przeznaczenia medycznego. Nieliczne dodaje się do produktów spożywczych fermentowanych, np. jogurtów, kefirów. Niestety niewiele z nich kwalifikuje się jako lek, który podlega prawu farmaceutycznemu, co do którego istnieje wyższa kontrola i pewność skuteczności działania.
Najlepsze efekty uzyskuje się dzięki probiotykoterapii celowanej, czyli doborze probiotyku na podstawie badania składu mikroflory jelitowej, niemniej jednak brak badań mikroflory nie jest powodem do rezygnacji z użycia tych preparatów.
Probiotyki jednoszczepowe
Probiotyki jednoszczepowe to preparaty zawierające jeden wyselekcjonowany szczep drobnoustroju probiotycznego, który kolonizuje przewód pokarmowy. Do przykładów takiego probiotyku możemy zaliczyć szczep lactobacillus rhamnosus GG, lactobacillus plantarum 299v, bifidobacterium bifidum W23 czy lactobacillus reuteri protectis DSM 17938. Najczęściej jednoszczepowe probiotyki zaleca się w przypadku występowania określonych objawów, np. wzdęć u osób cierpiących na zespół jelita nadwrażliwego (IBS), zaparć, biegunek czy dyspepsji.
Probiotyki wieloszczepowe
Probiotyki wieloszczepowe zawierają dwa lub więcej szczepów. Efekty kliniczne stosowania muszą zostać potwierdzone badaniami, gdyż mogą wykazywać działanie synergistyczne lub antagonistyczne. Mają zastosowanie w regulowaniu upośledzonej bariery jelitowej, zaburzeń metabolicznych, immunologicznych, a także leczeniu objawów przewlekłego zmęczenia, obniżonego nastroju czy migren (6).
Jaki preparat probiotyczny wybrać?
W wyborze właściwego preparatu probiotycznego pomocna będzie tabela, która zestawia przydatność stosowania szczepów probiotycznych z nazwą konkretnego szczepu lub połączeń szczepów w leczeniu/profilaktyce specyficznego objawu, choroby czy schorzenia:
(źródło: Jach M., Łoś R., Maj M., Malm A., PROBIOTYKI – ASPEKTY FUNKCJONALNE I TECHNOLOGICZNE, Katedra Biologii Molekularnej, Instytut Biotechnologii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II al. Kraśnicka 102, 20-718 Lublin, styczeń 2013r.)
Poniższe zestawienie obrazuje przykładowy dobór konkretnych preparatów probiotycznych:
| Wskazania | Szczep, szczepy | Preparat |
| ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy (leczenie) na skutek m.in. biegunek podróżnych | Lactobacillus GG, S. boulardii CNCM I-745,
Lactobacillus helveticus |
Dicoflor 30, Dicoflor 60, LoGGic 30, LoGGic 60, Lacidofil |
| biegunka związana ze stosowaniem antybiotyków (zapobieganie) | Lactobacillus GG, S. boulardii, L. reuteri DSM 17938 | Dicoflor 30, Dicoflor 60, LoGGic 30, LoGGic 60, BioGaia krople probiotyczne dla dzieci |
| biegunka spowodowana zakażeniem C. difficile | S. boulardii | Enterol 250 |
| zespół jelita drażliwego | L. plantarum DSM 9843 (299v) (dorośli), Lactobacillus GG (dzieci), VSL#3 (dzieci) | Dicoflor 30, Dicoflor 60, LoGGic 30, LoGGic 60, Sanprobi IBS, Vivomixx |
| indukcja remisji we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego | VSL#3 | Vivomixx |
| stany zapalne towarzyszące otyłości, cukrzycy i nadciśnieniu tętniczemu | Bifidobacterium lactis, Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus plantarum, | Sanprobi SuperFormula |
(Zestawienie ma wyłącznie charakter informacyjny i nie stanowi porady specjalistycznej.)
Słowem podsumowania warto wspomnieć o tym, jakimi informacjami preparat probiotyczny powinien być oznaczony na opakowaniu.
- Nazwa prawidłowego oznaczenia szczepu składa się z 3 części:
- 1. nazwa: lactobacillus
- 2. gatunek: rhamnosus
- 3. oznaczenie literowo-cyfrowe (lub brak w przypadku drożdżaka Saccharomyces boulardii): GG
Całość: Lactobacillus rhamnosus GG
- Ilość – wg wytycznych dobry preparat zawiera min. 109-1011 CFU (colony forming units) oraz 250-500mg w przypadku niepatogennych drożdży probiotycznych. Jeśli zawiera mniej – poszukaj o wyższej zawartości.
- Lek vs. suplement diety – jeśli mamy możliwość wyboru, zawsze decydujmy się na lek zamiast suplementu.
- Preparat probiotyczny powinien być oznaczony informacjami dot.:
- sposób przechowywania: temperatura pokojowa czy lodówka (i należy przestrzegać tych zaleceń!),
- okres przydatności do spożycia (i nie należy spożywać po dacie ważności!).
Jeżeli dokonujemy zakupu preparatu probiotycznego, który wymaga przechowywania w niskiej temperaturze, a sprzedawca nie zapewnia odpowiednich warunków – lepiej poszukajmy innego sprzedawcy.
Bez wątpienia obecnie probiotyki przeżywają renesans, a liczne badania w sposób obiecujący zachęcają do korzystania z ich właściwości. Z drugiej strony, sam dobór probiotyku nie jest łatwą rzeczą, dlatego niezbędne może się okazać zasięgnięcie porady specjalisty. Dobór jednoszczepowego probiotyku wydaje się być prostszy, jednak bardzo rzadko człowiek doświadcza jednego objawu, który mógłby zostać potraktowany konkretnym jednym szczepem. To już może rodzić zakłopotanie. Co więcej, w pożądanym zmianie stanu zdrowia probiotyki mogą mieć swój udział, jednak zwykle nie wystarczą, by przywrócić homeostazę organizmu. Niemniej jednak to właśnie szereg i suma małych zmian (w tym włączenie probiotykoterapii) niesie wiele nadziei dla szerokiego spektrum objawów, schorzeń i chorób XXI wieku. Z tego powodu gorąco zachęcam do wgłębiania się w temat probiotykoterapii, a przede wszystkim dopytywanie farmaceutów i swoich lekarzy o możliwość włączenia probiotyku do swojego leczenia czy profilaktyki zdrowotnej.
Źródła:
- Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp.: Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat. Rev. Gastroenterol. Hepatol., 2014; 11: 506–514
- https://sanprobi.pl/sanprobi-super-formula
- https://www.mp.pl/gastrologia/wytyczne/168224,probiotyki-aktualny-stan-wiedzy-i-zalecenia-dla-praktyki-klinicznej
- Thomas CM, Versalovic J. Probiotics-host communication: Modulation of signaling pathways in the intestine. Gut Microbes. 2010 May-Jun;1(3):148-63.
- Girardin M, Seidman EG. Indications for the use of probiotics in gastrointestinal diseases. Dig Dis. 2011;29(6):574-87.
- Farmacja Krakowska, Biuletyn informacyjny, Okręgowa Izba Aptekarska w Krakowie, Kraków, wrzesień 2017
- Szachta P., Probiotyki, praktyczny przewodnik w pigułce, czyli jasna i ciemna strona bakterii probiotycznych, Food Forum 3(13)/2016
Autorką tego artykułu jest Karolina Gołaś. Doradca żywieniowy, studentka dietetyki, szczególnie zainteresowana dietetyką sportową oraz kliniczną. Wyznaje holistyczne podejście do człowieka poprzez zdrowe odżywianie, sport, sen, odpoczynek i równowagę psychiczną w celi poprawy sprawności i kondycji, samopoczucia, leczenia chorób dietozależnych i dolegliwości.
Po godzinach miłośniczka treningu siłowego, biegania i wszelkiej aktywności ruchowej. Prowadzi bloga Analityka Dietetyczna, lubi mięso i dobrą kawę ;)